maandag 14 november 2016

ANNA'S JAREN (178) - Misrekening

Het huisvuil werd niet meer opgehaald. De scholen bleven gesloten tot de kou voorbij was. In februari was het afgewinterd, waren de mensen uitgehongerd en ging ik weer regelmatig naar de kleuterschool. Veiligheidshalve haalde Rieka mij elke dag direct na schooltijd op of kwam zij mij tegemoet. Tot die keer.
Mijn magere beentjes versnelden de pas. Op een drafje bereikte ik de openstaande voordeur. Snel de trap op, de huisdeur was niet op slot, de kamer in. Stilletjes voor zich uit starend was Rieka aan tafel blijven zitten. Ik had zoiets nog niet eerder meegemaakt, ik begreep het niet en het lukte mij ook niet om haar gelaatsuitdrukking te interpreteren. Ik was ook nog zo jong. Wat tekende haar gezicht? Was het, woede, verdriet, angst of misschien de combinatie van dat alles? Ik wist het niet. Ik zag in elk geval iets in haar ogen wat ik nog niet eerder had gezien. Ik aarzelde.
‘Wat is er ma?’
Rieka wilde niets meer vertellen dan dat zij ’s ochtends vroeg naar de stad was gegaan, zoals zuiderlingen het oude centrum noemden.
‘Het was er heel erg, heel, heel erg.’
Daarmee moest ik het doen, een van de lessen van bijna vijf jaar oorlog was dat je op sommige momenten niet moest doorvragen. Een kind wist het.

Pas jaren later hoor ik Rieka vertellen dat zij op weg was geweest naar Erie, die iets eetbaars had ‘geregeld’. Zij had schoten gehoord en even later werd zij aan de Coolsingel geconfronteerd met de lijken van mensen, die zojuist waren gefusilleerd. Je kunt aan haar zien dat zij het nog steeds voor zich ziet als zij vertelt dat er een nog naar zijn zakdoek had gegrepen. Zij is zich er niet van bewust dat zij het summier uitbeeldt met haar lichaamstaal.
De dag ervoor was een Nederlands lid van de SD  doodgeschoten door verzetslieden. Uit vergelding haalden de Duitsers tien arrestanten uit hun cellen in bureau Haagse Veer en schoten hen dood. De meesten waren lid van het verzet. Ter afschrikking lieten de Duitsers de lijken de gehele dag liggen.

Niet lang daarna werden twintig man aan het Hofplein doodgeschoten en nog eens twintig aan de Pleinweg in Zuid, daar waren drie agenten bij. Knokploeg-Zuid  had nog geprobeerd dat te voorkomen. En twintig uit Haagse Veer gehaalde mannen lieten het leven aan de Oostzeedijk, nadat het verzet een SS-er had gedood. Die geliefde methode van de Duitsers om alle weerstand te breken begon enigszins te werken, want de bevolking voelde zich bedreigd en ging kritiek uiten op het gewapende verzet.

(Foto: Wikipedia)
Kort voor de fusillade in Rotterdam hadden ook in Haarlem de weerzinwekkende bevelen ‘anlegen’ en ‘Feuer!’ geklonken. Voor een vuurpeloton op de Jan Gijzenkade. De wapens waren gericht op een groot en nobel man, die zojuist naar die plek was gebracht. Walraven van Hall. Twee weken eerder was hij in Amsterdam gearresteerd, samen met alle anderen die deelnamen aan een vergadering van het Landelijk Werkcomité. Dat was opgericht om de steeds hevigere jacht op mannen voor de arbeidsinzet tegen te gaan.
Mogelijk was Van Halls arrestatie te voorkomen geweest. Hij wist dat de Duitsers achter hem aanzaten. Misschien speelde vermoeidheid hem parten, eisten constante stress en voortdurende waakzaamheid hun tol. Want het had voor de hand gelegen dat Van Hall de vergadering niet zou laten doorgaan nadat hij had gehoord dat een prominent lid van de LO  was gearresteerd. Hij wist wat de gevolgen konden zijn van sadistische SD-ondervraging. Van Hall nam echter aan dat het vals alarm was.
Een misrekening, er was wel degelijk een belangrijke man gearresteerd. Verraden door een eerder gearresteerde student die zich Van Arkel noemde. Dat was een verzetsman met een achilleshiel, en dan ben je verkocht bij de SD. De getrouwde man zou vreemdgaan. De pech was dat met hem ook zijn vriendinnetje was gearresteerd, tijdens het rondbrengen van Het Parool. De SD  zou Van Arkel onder druk hebben gezet met de dreiging dat zijn vrouw op de hoogte zou worden gebracht van zijn escapades. En dat het met zijn vriendinnetje weleens slecht zou kunnen aflopen als hij geen namen leverde.
(wordt vervolgd)
nnn

woensdag 9 november 2016

ANNA'S JAREN (177) - Vijand in onderbroek

Begin 1945 gaf Himmler de opdracht de Russen bij de Oder tegen te houden. Aan Skorzeny, kennelijk dacht hij dat het de man wel zou lukken na diens spectaculaire acties als het bevrijden van Mussolini en de verkleedpartij tijdens het Ardennenoffensief. Skorzeny wist het nog ruim een maand vol te houden ook, met een te kleine groep slecht bewapende en onervaren SS’ers, waaronder Nederlanders, Belgen en zelfs Russen.
En Skorzeny zou nog weer van zich doen spreken. Niet al te kieskeurig hadden al in de zomer van 1944 Duitse, Engelse en Nederlandse geheime diensten afspraken gemaakt om zijn commando’s in West-Europa het communisme te laten bestrijden. En dat was nog steeds niet alles. 
Inmiddels bevrijdden Sovjet-troepen het grotendeels verlaten kamp Auschwitz. Hitler had zich allang teruggetrokken in zijn bunker. Er waren nog drie maanden te gaan. Drie maanden van ellende. Maar het moment zou komen. Het moment waarover bijna vier jaar eerder Anne Frank al schreef:

(Foto: Wikipedia)
‘Op een dag zal deze vreselijke oorlog voorbij zijn.
Dan kunnen we opnieuw mensen zijn, en niet alleen Joden.’

Het moment dat zij niet mag meemaken. Anne overlijdt in Bergen-Belsen aan de gevolgen van vlektyfus. Waarschijnlijk in februari, een exacte datum is er niet, de administratie van het kamp is onvindbaar gebleven.

In het westen van Nederland woedde de hongersnood in alle hevigheid voort onder ruim drie miljoen stedelingen. In Rotterdam moest de gemeente de lijkbezorging overnemen. Begrafenisondernemers konden het niet meer aan. In februari overleden er al net zoveel mensen als bij het bombardement van 1940, in maart nog meer, bijna duizend. Seyss-Inquart had voedseltransporten naar het hongerende westen beloofd als de treinen weer zouden rijden.  ‘Londen’ liet de spoorwegstaking niet afblazen.
Steeds vaker nu was er op tweehoog ook geen water doordat de druk op de leiding was gehalveerd. Rieka moest iedere keer als er water nodig was twee trappen af om bij buren beneden te tappen. Als daar de leidingen niet bevroren waren.
Mogelijk kon ik Rieka’s geploeter niet meer aanzien. Wat mij precies bezielde, ik vraag het mij nog steeds af. In elk geval, op een keer vermande ik mij en stapte bij de moffen naar binnen. Langs de spoorbaan stonden enkele huisjes, waarin voor de oorlog spoorwegpersoneel woonde. Er waren nu Duitse soldaten ingetrokken. Op een gegeven moment stond van zo’n huisje de voordeur op een kier, ongelooflijk met die kou. Ik duwde hem verder open en ging voorzichtig de gang in. Niet uit nieuwsgierigheid, ik was vast van plan met iets eetbaars terug te komen. Vlak achter de voordeur belandde ik in een omgeving van een ongekende grauwheid. Het had er niets meer van een woning. Ik vond het er eng. Er brandde in de halfduistere gang een enkel peertje. Verderop, achter de verveloze deur die ik aarzelend openduwde, was een kale ruimte, die eens een woonkamer moest zijn geweest. Het was er warm. Er stonden wapens tegen de muur, onordelijk neergeworpen kleding lag her en der tussen enkele grauwe stapelbedden. De spreekwoordelijke militaire discipline van de Duitsers was hier ver te zoeken.
Er zaten drie soldaten met elkaar te praten. Ieder op het randje van zijn bed, slechts gekleed in een groengrijze, vormloze onderbroek. Zij hadden wel de gehate moffenlaarzen aan. Geen gezicht. Met de ellebogen steunend op de knieën rookten zij een sigaretje. De rook bliezen zij schuin naar beneden. De jonge mannen keken elkaar ernstig vanonder de wenkbrauwen aan, zij waren duidelijk in een serieus gesprek gewikkeld. Hoewel ik er geen letter van verstond, maakte hun manier van praten geen enkele ‘mannhafte’ indruk. De gelaarsde vijanden in onderbroek waren zonder hun indrukwekkende uniformen bovendien niet meer dan grote jongens voor mij. Verder niks. Alle bedeesdheid ebde uit mij weg bij de aanblik van dit ontluisterde drietal. Op slag verdween ook het laatste restje dominantie dat zij nog konden hebben door de verbazing die zich op hun gezichten aftekende. Verbazing over een klein klootzakkie, dat zomaar binnenstapte in hun hol, het hol van de vijand. Een van hen vroeg wat ik moest, begreep ik. Het klonk kortaf. Er ging echter geen enkele dreiging vanuit.
‘Essen.’
Een overbodig gebaar naar mijn maag moest mijn honger benadrukken. Ik bleef hem aankijken.

‘Hadden die klootzakken niks beters weg te geven?’ Rieka zweeg verder en sneed de beschimmelde delen van het stuk kuch dat ik had meegekregen. Dan legde zij  het mes weg, greep mij bij de schouders en keek mij ernstig aan. Zij drukte mij op het hart nooit meer iets bij de moffen te bedelen.
‘We redden het wel zonder de hulp van de vijand.’
In plaats van haar blij te maken had ik Rieka in haar trots geraakt. Dat had ik niet verwacht, het deed best wel pijn. Een pijn die wel enigszins werd verzacht doordat ik mooi de vijand in onderbroek had gezien. Achteraf was het een goede les. Ik ging begrijpen dat Jan en Rieka niet de minste of geringste afhankelijkheid van de vijand accepteerden.

Het ging nog een tijd duren totdat die vijand figuurlijk in zijn onderbroek kwam te staan. Voorlopig waren de Duitsers schietgrager dan ooit, en hun doelen vrijwel altijd weerlozen, die hun wandaden niet accepteerden. Het laatste halfjaar was het aantal fusillades als represaillemaatregel gegroeid. Steeds vaker werden mensen zonder enige vorm van proces doodgeschoten. Die executies gingen door tot op het laatste moment. In Amsterdam fusilleerden de Duitsers vijf mensen nadat de NSB’er Jan Feitsma was neergeschoten. Naar later is gebleken, waren ook Nederlandse leden van de Ordnungspolizei ingedeeld in de Rotterdamse executiepelotons.
(wordt vervolgd)
nnn

vrijdag 4 november 2016

ANNA'S JAREN (176) - Tien van Renesse

Zeeland was grotendeels bevrijd, op Schouwen-Duiveland na. Nog in december moesten daar alle mannen van zeventien tot veertig jaar zich melden voor de Arbeitseinsatz. Gemeenteambtenaren van de nog bewoonde dorpen kregen de opdracht lijsten te verstrekken met hun namen en verblijfplaatsen. Meteen lieten twee ambtenaren in Renesse het bevolkingsregister door het verzet weghalen. Het werd begraven. De ambtenaren moesten zo snel mogelijk zien onder te duiken op het eiland, dat voor een derde deel onder water was gezet. Het verzet was al een tijdje van plan de Oosterschelde over te steken om de geallieerden te helpen aan uitgebreide informatie over Duitse strategische posities in het gebied. Er werd besloten de twee ambtenaren mee te nemen. De geallieerden werd gevraagd om ’s nachts een boot met zeventien man op te pikken. 
Het ging fout. Eerst door het slechte weer, en bij een volgende poging moesten de mannen terugkeren omdat er geen contact kwam met de ophaalboot. Zij raakten daarbij in een vuurgevecht met een Duitse patrouille. Een man raakte zwaargewond en zes mannen wisten te ontsnappen. De mannen werden per boot door de Duitsers afgevoerd. Er sprong er nog een overboord, een Armeense militair. Hij verdronk. De tien mannen werden gemarteld. Zij lieten niets los. Omdat zij hadden geprobeerd contact met de vijand te maken, werden zij opgehangen. De zwaargewonde man stierf aan zijn verwondingen en werd alsnog bij zijn makkers opgehangen. Als de zes ontsnapten niet binnen 48 uur werden gegrepen, zouden de Duitsers ook andere burgers van het eiland ophangen. Vier man meldden zich. Zij overleefden het, net als de andere twee die niet gevonden werden.

Glenn Miller
(Foto: Wikipedia)
Enkele dagen later stak Glenn Miller Het Kanaal over. Ook dat ging fout. Miller was al twee jaar in dienst van het Amerikaanse leger en inmiddels orkestleider van de ‘Army Air Force Band’, waarmee hij zich voor de taak zag gesteld de soldaten op te beuren. Hij hield praatjes voor de radio en trad met zijn band op in propaganda-uitzendingen. Op 15 december vertrok hij per vliegtuig vanuit Engeland naar Parijs om daar een kerstconcert te geven. Hij kwam er niet aan. Er kwam een officiële verklaring dat het vliegtuig tijdens slecht weer was neergestort. En omdat zijn lichaam niet werd gevonden kwamen ook de speculaties. Het toestel zou zijn geraakt door ‘friendly fire’, doordat het net onder Engelse bommenwerpers vloog, die hun bommen dropten nadat zij een missie hadden moeten afbreken. En de verhalen werden steeds wilder, Millers verdwijning zou in scène zijn gezet waarna hij zou zijn gedropt als spion, betrapt door de nazi’s en vermoord. Waarschijnlijk was de combinatie van slecht weer en een mankement aan het toestel de ware oorzaak van het ongeluk.
In 1954 komt de film over Glenn Millers leven, ‘The Glenn Miller Story’ met James Stewart en June Allyson in de hoofdrollen.

Een dag na het verdwijnen van Glenn Miller overrompelden De Duitsers de geallieerden in de Ardennen met een totaal onverwacht tegenoffensief. De westerse inlichtingendiensten hadden wel aanwijzingen.  Er werd echter aangenomen dat de Duitsers niet meer in staat waren om een effectieve aanval te beginnen. De Duitsers hadden echter kans gezien om, gekleed als Amerikaanse soldaten, te infiltreren en verbindingen te saboteren. Dat gebeurde onder leiding van de man die Mussolini destijds zo spectaculair bevrijdde, Otto Skorzeny. Het offensief bleef desalniettemin een wanhoopsdaad van Hitler, de zijn zin had doorgedreven tegen de adviezen van zijn generaals in. Na de mislukte aanslag was zijn paranoia groter dan ooit en legde hij elk kritisch woord van anderen uit als een kiemende samenzwering tegen hem, de grote leider.
Het offensief werd binnen drie weken tot stilstand gebracht doordat de Duitsers kampten met brandstoftekort en verder niet meer in staat waren hun verliezen op te vangen. Zij waren wel nog even flink tekeergegaan door gevangen genomen soldaten zonder meer dood te schieten. En op de valreep kwamen zij tot de wanhoopsdaad om via een luchtaanval te proberen zoveel mogelijk geallieerde vliegtuigen op de grond te vernietigen. Het kostte hen veel ervaren piloten.
Skorzeny zou nog meermaals van zich doen spreken

Het besef dat de oorlog niet lang meer ging duren bleef groeien en hield de mensen op de been. Dat was maar goed ook, want het leven werd met de dag moeilijker. Vooral in de grote steden in het westen werd de situatie steeds nijpender. Het zuiden genoot al van de nieuwe vrijheid en in het noorden werd de strijd tussen verzet en alles wat de Duitsers diende almaar grimmiger. Executies door de Duitsers bleven toenemen.
(wordt vervolgd)
nnn

zaterdag 29 oktober 2016

ANNA'S JAREN (175) - Honger en chaos

Jan wist nog weleens wat voedsel te organiseren. Vroeg hem niet hoe hij er aan kwam. In een kast in de woonkamer had hij een dubbel plafond gemaakt, waarin soms wat werd weggestopt. Die ruimte was niet groot genoeg om erin weg te kruipen, anders zou Jan er op die manier ook nog gebruik van hebben gemaakt. Nu hij er niet was, werd de situatie pas echt nijpend. Naast de granaatscherf uit 1940 en enkele dingen die voor mij verborgen bleven, bevond zich wel nog een groot blok honing in de ruimte. Elke dag lichtte Rieka het plafond even en kreeg ik een eetlepel van de honing, een moment waarnaar ik met verlangen uitkeek.

Gerbrandy
(Foto: Wikipedia)
Minister-president Gerbrandy kwam, wat niet bepaald betekende dat de in het land heersende honger en chaos vertrokken. Generaal-majoor Kruls had nog gepoogd hem even tegen te houden maar daarvoor moest je bij de rechtlijnige solitair van goeden huize komen. Wat in zijn kop zat, zat niet in zijn kont. Op 25 november landde Gerbrandy met zijn ministers op het vliegveld van het bevrijde Eindhoven. Meteen een probleem. Zij werden aangehouden door mannen van de Binnenlandse Strijdkrachten en konden geen geldige persoonsbewijzen tonen. Dat werd snel opgelost en het probleempje zou al gauw in het niets verzinken, vergeleken bij de bestuurlijke chaos waarvoor zij zich zagen gesteld. Door hun slecht gecoördineerde komst hadden zij die ook nog verergerd.
En er werd weer niet goed gemikt. In de Rotterdamse wijk Middelland kwam een Britse duizendponder terecht, zonder te ontploffen dit keer. Van onschadelijk maken was geen sprake, er lag een stuk vuurwerk in de tuin achter de Bellevoystraat en de omwonenden zouden er mee moeten leven.
Het verwijderen van de ‘Bellebom’ duurt nog ruim 43 jaar. Op een zondag in 1988 wordt de bom dan toch onschadelijk gemaakt. Een klus van een uur, maar de totale operatie beslaat de hele dag. Zevenduizend bewoners moeten op die dag hun huis verlaten en nog eens 14 duizend mensen mogen hun huis juist niet uit. Tweeduizend politieagenten en hulpverleners zijn betrokken bij de actie die zes miljoen gulden kost.

Geen elektriciteit en gas meer en het ging ook nog streng vriezen. De haard in de woonkamer aan de Steinwegstraat was allang vervangen door een potkachel, waarin alle brandbaars werd gestookt. Die kachel kon werkelijk roodgloeiend zijn best doen met altijd een pan of ketel erop. De hakbijl was niet meer weg te denken als huiselijk gereedschap, overal en door iedereen werd naar steeds moeilijker te vinden hout gezocht, dat direct aan spaanders werd gehakt. Oud meubilair en tuinhekjes moesten eraan geloven. Er werden ook bomen omgehakt en in de parken die er nog waren werden houten banken en sierbruggetjes gesloopt. Er ontstonden levensgevaarlijke situaties doordat uit beschadigde woningen al het houtwerk werd weggehaald, ook draagbalken. Er werden schaarse kooltjes geraapt tussen de spoorrails. Rieka en haar zus Ant sliepen in de periode dat de mannen er niet waren op de slechtste momenten samen in een tweepersoonsbed, Ants dochter Jannie en ik lagen dan als antipoden van de moeders aan het voeteinde. Ruimte genoeg, vermagerd als wij waren, Ant woog nog niet veel meer dan veertig kilo, Rieka was er iets beter aan toe. Om de kou te weren werd het bed nog eens extra afgedekt met jassen. De arme Rieka kon meer dan eens worden overmand door een gevoel van machteloosheid omdat het mij, huilend van de hoofdpijn door de honger, niet lukte de slaap te vatten.
Er waren zelfs dagen dat wij ook overdag maar beter in bed konden blijven. Overal in Rotterdam kregen mensen last van uitputtingsverschijnselen doordat zij niet meer dan ongeveer een kwart naar binnen kregen van het aantal calorieën dat zij nodig hadden. Mensen die de deur uitgingen om te proberen nog iets aan voedsel of brandstof te regelen, konden zomaar uitgeput op straat neervallen. In die bittere kou. Er werden noodziekenhuizen opgezet voor ‘hongerpatiënten’. Dat nam niet weg dat er steeds meer mensen kwamen te overlijden door de honger. Er was een tekort aan doodskisten en door de strenge kou konden er een tijdlang geen graven worden gedolven.
Het ondergrondse medisch onderwijs kwam stil te liggen. In Leiden doken gezochte artsen onder in het anatomisch laboratorium. Een bord hield de Duitsers buiten de deur. Het droeg de mededeling dat er met tyfus werd gewerkt.
De hongerperiode had onverwachte bijwerkingen. Een ervan was de ontdekking van coeliakie, een ongeneeslijke stofwisselingsziekte, die wordt veroorzaakt door glutenintolerantie. De Nederlandse kinderarts Willem Karel Dicke ontdekte dat bij kinderen de klachten verminderden doordat zij minder of zelfs geen brood te eten kregen en dat de klachten weer terugkwamen zodra er weer voldoende brood verkrijgbaar was. Aan de hand van deze ervaringen ontwikkelde hij het glutenvrije dieet.
Voorts melden in 2014 universitaire onderzoekers van Leiden, Columbia en Harvard dat bij in de hongerwinter verwekte kinderen het DNA is aangepast. Daardoor hebben zij waarschijnlijk de ongunstige omstandigheden in de baarmoeder doorstaan. Van hongerwinterkinderen die met een normaal gewicht werden geboren zijn de groeigenen voor de rest van het leven anders ingesteld. Op middelbare leeftijd kan bij hen daardoor de kans op gezondheidsproblemen groter zijn dan normaal. Zij hebben een grotere kans dan gemiddeld op het verkrijgen van een hogere cholesterolspiegel, suikerziekte en ook schizofrenie.
Niet voor iedereen stopt de oorlog nadat de vrede is getekend.
(wordt vervolgd)
nnn

maandag 24 oktober 2016

ANNA'S JAREN (174) - Vuilesokkensoep

Tot in de zomer van 1944 was het de Rotterdammers nog redelijk gelukt om aan het hoogstnoodzakelijke voedsel te komen, niet zelden gekocht op de zwarte markt. Ook was er veel ruilhandel, het geld daalde snel in waarde. Sieraden verdwenen in hoog tempo uit het familiebezit. Later verdween ook huisraad in de richting van zwarthandelaren. Doordat er ook nog eens stagnatie kwam in de aanvoer naar het westen van het land werd het nagenoeg onmogelijk. Na de spoorwegstaking in september was Seyss-Inquart gekomen met een vervoersembargo naar het westen. Er ontstond grote voedselschaarste en een tekort aan brandstof. De kolentoevoer uit Limburg was afgesneden. Het rantsoen werd verlaagd tot vierhonderd gram brood en een kilo aardappelen per week. En steeds vaker was dat ook nog eens helemaal niet verkrijgbaar met de beschikbare bonnen. De prijzen op de zwarte markt waren voor een arbeidersgezin niet meer op te brengen. Er werd na enige tijd dan ook geplunderd in levensmiddelenzaken en bij broodbezorgers, vooral door vrouwen en kinderen. En er werd een kolenopslagplaats overvallen.

Een aantal Rotterdamse particulieren gaf geld voor een eenmalige nooduitkering aan gezinnen waarvan de kostwinner was weggevoerd. Zelfs de pro-Duitse ‘Nederlandsche Volksdienst’ bood hulp. Later kwam er een regeling van de overheid, de afwikkeling was echter zo chaotisch dat sommige werkgevers besloten om het zelf te doen. En wie dan eindelijk over wat geld kon beschikken moest concluderen dat het nog steeds te weinig was.
Samenwerkende kerkgenootschappen evacueerden kinderen naar het oosten en het noorden. Die werden na een beangstigende, nachtelijke reis geconfronteerd met stevige boerenkost, die zij niet meer konden verdragen. Er moest ’s nachts worden gereisd omdat overdag de geallieerden schoten op treinen, schepen en vrachtwagens. De kinderen bleven maandenlang weg en hadden bijna geen contact met thuis, brieven kwamen zelden aan. Moeilijk hadden zij het in een omgeving waar zij het dialect slecht verstonden. Moeilijk ook hadden de ouders het, die zich evenwel troostten met de gedachte dat hun kroost daar verreweg beter af was.

De kou kwam samen met de honger de bevolking teisteren, vooral in de steden, alleen al in het westen van het land zouden meer dan twintigduizend mensen het niet overleven. Er werden suikerbieten gegeten en bloembollen. Bloembollen waren er wel, omdat de export stillag. Toch was er steeds moeilijker aan te komen doordat de zwarte markt zich er over ontfermde. Het Voorlichtingsbureau van de Voedselraad gaf informatie hoe eetbare planten konden worden herkend en kwam met recepten voor de bereiding. Bieten, beter te eten dan de bittere tulpenbollen, zijn keihard en moesten twee tot drie uur koken, een probleem als er geen gas is. De pan werd, zodra het water aan de kook was, in dekens of jassen gewikkeld en zo warm gehouden. De zoete geur kon door het hele huis hangen als Rieka een pan op het vuur had staan. Met wat azijn werd geprobeerd het zoet enigszins terug te dringen. Aardappelschillen en brandnetel werden in de soep verwerkt. Beukennootjes, rozenbottels en bramen die eind zomer nog werden gezocht, waren er ook niet meer. Van de bramen werd ook het blad gebruikt, om een soort thee te maken. In de zomer werd van radijs het loof nog gebruikt in salade, soep of stamppot. Van cichorei werd de wortel gebrand en tot surrogaatkoffie verwerkt. Koffie, thee, chocolade en tabak werden allang niet meer ingevoerd en de soep moest het algauw zonder aardappelschillen stellen omdat er nauwelijks nog aardappelen te koop waren. 
Mensen raakten aangewezen op de centrale keukens van de overheid en stonden in lange rijen op hun beurt te wachten bij de uitdeelposten van wat de ‘gaarkeukens’ werd genoemd. Het eten, dat deze instellingen leverden, verslechterde met de dag. De Rotterdammers noemden het ‘vuilesokkensoep’, ‘vuil afwaswater’. 

(Foto: Wikipedsia)
Vrouwen protesteerden op straat, zij eisten meer voedsel voor hun gezinnen. Linke soep met de steeds agressiever wordende Duitsers. Het was begonnen in Schiedam en breidde zich uit. Ook in Amsterdam, Haarlem en Leiden kwamen later de protesten. In Rotterdam stelden dertigduizend vrouwen een petitie op en nadat in Dordrecht vrouwen hadden gevraagd toezicht te mogen houden bij uitdeelposten, werd dat toegestaan, ook in Rotterdam. Dat was hard nodig, want het gebeurde maar al te vaak dat keukenmedewerkers voor zichzelf een iets beter soepje veiligstelden door de rest aan te lengen met water.
Veel Rotterdammers trokken naar het platteland om bij boeren wat extra voedsel te bemachtigen. Die reizen gingen te voet met handkarren of per fiets. Sommigen keerden pas na meer dan een week terug met een kleine hoeveelheid, niet zelden veel te duur betaald voedsel, omdat er boeren waren die misbruik maakten van de situatie. Op die manier werd de boeren een slechte reputatie bezorgd. Onterecht, er waren ook mensen op het platteland die hun uiterste best deden om te helpen.
(wordt vervolgd)
nnn

woensdag 19 oktober 2016

ANNA'S JAREN (173) - Peuk

‘Ja’, ging Jilles nog even op Jans woorden over de anjerprins in, ‘die Bernhard maakt zo hier en daar nog weleens zijn peuk uit.’
‘Prins Bernhard rookt toch pijp?’ zei ik, niet begrijpend waarom Anna zowat helemaal in een deuk lag. Wist ik veel dat voor het door Jilles bedoelde ‘beest met twee ruggen’ de uitdrukking eigenlijk ‘de pijp uitkloppen’ is. Rotterdammers hadden het trouwens meer over ‘zijn platte tampie uitgooien’. Daar was de haven dan weer, een tamp is het einde van een tros.
Dirk en Sientje zouden het nog steeds niet willen toegeven maar Jan-met-de-pet wist al uitgebreid van het schuinsmarcheren van de anjerprins, ofschoon dat van officiële zijde werd ontkend of genegeerd. Nog gedurende zo’n vijftig jaar. Het was destijds ook beter om zoiets niet hardop te zeggen, want met de wet uit Anna’s geboortejaar, die majesteitsschennis verbood, kon je nog net zo hard worden bestraft als voorheen, wanneer je een ‘bevriend staatshoofd’ als Adolf niet zag zitten.  
De Rotterdamse zanger Gerard Cox  zou het zelfs nog weer een kleine twintig jaar later ondervinden. Hij zong bij cabaretgroep ‘Lurelei’ het lied ‘Arme ouwe’:

(...) Ik kan wel kotsen als ik Trix of Claus of Bernhard zie
En Juliaan is ook niet veel, dat geef ik dadelijk toe
Ze is volstrekt verwerpelijk, maar ze lijkt zo op me moe
Die heeft ongeveer hetzelfde soort figuur
Die heeft ook iets onzekers in haar ogen
Die kan ook zo prutsen aan d’r brilmontuur
Als ze bang is dat de mensen haar niet mogen...

Het in 1966 door Guus Vleugel  geschreven lied leidde tot Kamervragen. Er kwam een proces-verbaal wegens ‘opzettelijke belediging de Koning of Koningin aangedaan’, en Gerard Cox werd opgepakt, evenals de maker van het lied en medespeler Eric Herfst.  Tot een veroordeling kwam het niet, maar bij elke volgende voorstelling zat er iemand van de politie in de zaal. Wij hadden best wel iets geleerd van het bezoek door onze buren van over de grens. Tegen cartoonist Willem werd in hetzelfde jaar drie maanden cel geëist wegens majesteitsschennis. Hij had de koningin afgebeeld als ‘vrouw’ achter het raam. De prent was gemaakt naar aanleiding van de verhoging van de toelage van de koningin, in een tijd dat over de gehele linie de lonen werden gematigd in Nederland.
‘Geef maar, geef maar!’  Ruim vijf miljoen.
Willem, wiens werkelijke naam Bernhard Holtrop  is, werd vrijgesproken in de zaak van de cartoon nadat hij erop had geattendeerd dat eerst moest worden bewezen dat hij de tekening had gemaakt. Gegrepen werd hij alsnog, 250 gulden boete moest hij betalen wegens belediging van het openbaar gezag. Hij had een politieagent getekend in de vorm van een hakenkruis.
Holtrop zou in 1968 naar Frankrijk gaan om daar bekendheid te krijgen als tekenaar voor de bladen ‘Libération’, ‘Hara-Kiri’ en ‘Charlie Hebdo’. Hij voelde zich aangetrokken tot de harde satirische traditie in dat land. De redactie van ‘Charlie Hebdo’ werd in 2016 uitgemoord. Willem had geluk, hij was op dat moment nog onderweg naar het redactiebureau.

Verzetsstrijders legden waarschijnlijk de grootste inventiviteit aan de dag als zij gevangengehouden medestrijders uit de klauwen van de moffen wilden redden. Dat waren wel de meest gevaarlijke en spectaculaire acties. De overval op het Rotterdamse Haagse Veer is er een treffend voorbeeld van. Soms was zo’n actie spectaculair genoeg om er een film van te maken, zoals van de overval door het Friese verzet op het huis van bewaring in Leeuwarden. ‘Waarbij 51 gevangen verzetsstrijders werden bevrijd, zonder dat er een schot werd gelost’, schrijft Ad van Liempt  in zijn boek ‘De Drogist’ en hij geeft de gebeurtenis tot in details weer. De Duitse bezetter besloot om geen represailles te nemen, waarschijnlijk omdat er bij de actie geen geweld was gebruikt. Van Liempt noemt de overval misschien wel het hoogtepunt uit de Nederlandse verzetsgeschiedenis en de film erover, ‘De overval’, met Kees Brusse  en Rob de Vries  de best bezochte Nederlandse film ooit. Verder brengt hij aan het licht in wat voor hel een verzetsman na de oorlog terecht kon komen.

Samuel Esmeijer
(Foto: Wikipedia)
Hoe gevaarlijk het was en hoe mis het kon gaan ervoer de man die zoveel succes had met de overval op het Haagse Veer. In de Willem III kazerne in Apeldoorn zaten leden van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten gevangen. Er werden daar ook enkele pas gearresteerde contactmannen van Samuel Esmeijer ondergebracht. Samuel en ‘Landelijk Sabotage’-commandant Jan van Bijnen  overwogen een overval om hen te bevrijden. Zij kozen ervoor om eerst de boel te verkennen, net als in Rotterdam. Huib Verschoor vervoerde hen met de auto. Deze keer ging het hopeloos mis. Zij werden betrapt en de Duitsers wilden tot fouillering overgaan. Er ontstond een vuurgevecht dat de drie mannen het leven kostte. De nog geen 24 jaar oud geworden Samuel Esmeijer werd als provinciaal leider opgevolgd door de ervaren Marinus van der Stoep, die ook bij de overval op Haagse Veer een rol had gespeeld. Esmeijer kreeg posthuum het Verzetskruis en Rotterdam noemde een plein naar hem.
(wordt vervolgd)
nnn

vrijdag 14 oktober 2016

ANNA'S JAREN (172) - Oud zeer

Het oude zeer kon weer terugkomen. Er zou dan worden gediscussieerd over de grote razzia. Een conclusie dat er meer mogelijkheden waren om eraan te ontkomen, kwam er nooit uit. En Rieka kon bij dat soort gesprekken ook nog weleens een duit in het zakje doen.
‘We deden het niet goed’, hoorde ik haar eens zeggen, ‘maar zij wisten ons wel weer gauw te vinden. Heb je Juultje weleens zien zwaaien vanuit de gouden koets?’
Rieka nam een ‘koninklijke houding’ aan, kaarsrecht zittend, het hoofd ietwat schuin naar voren, de lippen tuttig opeengeklemd. Zij begon ietwat overdreven op een uiterst vreemde manier te zwaaien, met de handbewegingen naar zichzelf toe. Alleen het hoofddeksel moest erbij worden gedacht.
En verdomd als het niet waar is, vaak zwaaide Juliana zo, zou ik later op het witte doek zien. Het enige verschil was dat Rieka nog wat woorden toevoegde aan de koninklijke zwaai: ‘geef maar, geef maar!’ Rieka had nooit zoveel woorden nodig om een punt te maken. Het mooie daarvan is, dat haar gezegdes mij ook nooit meer hebben verlaten. ‘Er werd hier ook geschoten’, ‘er is niets veranderlijker dan een mens’, ‘pissebed gaat en kakkebed komt’ en nu dan weer ‘geef maar, geef maar!’ 
En aan dat laatste is tot op de dag van vandaag niet veel veranderd. Compensatie voor de vermogensbelasting? Geef maar, geef maar!
(Foto: Wikipedia)
‘En die Duitser van d’r dan’, kwam Jan.
Gezagsgetrouwe broer Dirk keek met grote ogen van de een naar de ander, verbaasd over zoveel kritiek op het koningshuis.
‘Die weet nog wel wat anders te vinden ook.’
Sientje keek zuur en Dirk zei niets. Wat had hij trouwens moeten tegenwerpen? Dat de dominee andere dingen zei? Hij gebaarde naar Sientje dat zij beter ook haar mond kon houden. Hij wist maar al te goed met wat voor losse flodders zij kon komen. Sientje met haar kleine kontje. Dirk was een rustige, aimabele man die van de goede vrede hield; een genuanceerde denker die over niemand ooit een kwaad woord sprak. Hij was ook wel wat saai, zeker vergeleken bij Jan. Dirk miste een beetje de warmte en spontaniteit die zo kenmerkend was voor de andere kinderen van Anna. In hoeverre hij door zijn oorlogservaringen zo was geworden, bleef voor mij onduidelijk want ik had hem pas na de oorlog leren kennen. Pas jaren na zijn dood zou ik te weten komen dat hij bij de aanval in 1940 enkele moffen had neergemaaid en pas krijgsgevangen was gemaakt nadat alle munitie van zijn mitrailleur was verschoten. Wat hem voor mij alsnog een held maakte. En dan de verschrikkingen die de man als krijgsgevangene moet hebben meegemaakt. De gehele oorlog, van begin tot eind, had hij tussen de Fransen in Duitsland vastgezeten. De omstandigheden in Duitse krijgsgevangenkampen werden almaar slechter, Hitler hield zich met de dag minder aan de Geneefse Conventies. Steeds meer kregen gevangenen van de nazi’s te maken met vernederingen, honger, ziekte en de dood. En dan had Dirk nog het geluk niet tussen Russen te zijn terechtgekomen. Die werden gewoon uitgehongerd en mishandeld, of doodgeschoten. Nog niet de helft van Russische krijgsgevangenen overleefde de Duitse kampen.
Volgens de anderen was Dirk altijd wel enigszins een buitenbeentje geweest en had de oorlog de van nature zwijgzame man wel nog stiller gemaakt. Duidelijk was dat hij al genoeg had meegemaakt en de goede verstandhouding in de familie boven alles stelde. Dirk was een bloedserieuze man, die zich stipt hield aan doktersvoorschriften in verband met zijn suikerziekte. Bij het avondmaal had hij een keukenweegschaal op tafel staan, waarmee hij na het gebed zorgvuldig zijn portie afwoog. Gelukkig mocht hij per week wel twee borreltjes, hij nam er één als de gelegenheid zich voordeed en één op de dag des Heren. Dirk was zijn vrije tijd gaan vullen met het maken van olieverfschilderijtjes naar oude meesters, dat gaf hem rust naast zijn onwrikbare geloof in God, dat hij deelde met Sientje met wie hij een drukke zoon en een rustige dochter had. Over de ellende in de oorlog sprak hij nooit, in elk geval niet in het bijzijn van kinderen. Toch heb ik hem een keer een gruwelijk verhaal horen vertellen, pas jaren later, nadat de anderen erop hadden aangedrongen, zij moesten en zouden weten hoe het eraan toeging in zo’n krijgsgevangenkamp. Dirk moet mijn aanwezigheid in de kamer niet hebben opgemerkt en dat was niet zo gek want ik zat in een hoekje te lezen. Aarzelend, fluisterend bijna, adempauzes inlassend om behoedzaam te kunnen formuleren en elk woord van tevoren wegend leek het wel, kwam hij met zijn verhaal. Dat ging over Franse krijgsgevangenen, die probeerden te ontsnappen. Het was nacht en alle verlichting in het kamp floepte aan op het moment dat zij de omheining beklommen. Door de luidsprekers klonk het bevel dat zij moesten blijven waar zij waren. Het gehele kamp moest vervolgens aantreden om te aanschouwen hoe de mannen daarna hangend aan de omheining met mitrailleursalvo’s in stukken werden gescheurd.
Opkijkend van mijn boek raakte ik vooral geobsedeerd door Dirks gezicht, waaraan viel af te lezen dat hij het al vertellend weer helemaal zag gebeuren. Nog dieper indruk maakte hoe Dirk na zijn verhaal schrok van mijn aanwezigheid.
(wordt vervolgd)
nnn