ANNA'S JAREN (84) - Gezond instinct

(Foto Wikipedia)

De Kristallnacht. De nazi’s namen geen verantwoordelijkheid voor de gebeurtenissen, de Joden zouden het zelf hebben uitgelokt en de joodse gemeenschap zou een boete moeten betalen van een miljard Reichsmark. Onder de Duitse bevolking werd verschillend gereageerd, een niet te onderschatten deel van de bevolking kon zich niet vinden in deze extreme gang van zaken maar was machteloos.

Goebbels was tevreden en vond dat de Duitsers zich hadden laten leiden door ‘hun gezonde instinct’. De Duitse kerk begon zich afzijdig te houden.

Buiten Duitsland werd er geschokt gereageerd en nam de steun aan nazistische bewegingen af. De verhouding van Duitsland met veel landen in Europa verslechterde snel.

De Nederlandse regering onder Colijn wilde nog steeds op goede voet blijven met Duitsland, reageerde daarom gematigd en ging zelfs zover de grens voor joodse vluchtelingen te sluiten. Ondanks de verontwaardigde reactie van de SDAP hield Colijn voet bij stuk. Maar hij werd door het parlement gedwongen een beperkt aantal vluchtelingen toe te laten, die veelal werden ondergebracht in Westerbork, het latere doorgangskamp.

Vanaf de Kristallnacht ging in Duitsland het geweld tegen de Joden over in een planmatige vervolging en later vernietiging, de vijf jaar eerder schoorvoetend begonnen Holocaust kreeg nu zijn volledige beslag. De nazi’s durfden dat aan omdat de weerstand in binnen- en buitenland hen eigenlijk wel meeviel. Er werden direct na de gebeurtenis al 30.000 Joden opgepakt en naar concentratiekampen vervoerd.

Hij stierf jong, pas 34 jaar was hij op de wereld, Chick Webb, klein gebleven met zijn door werveltuberculose misvormde ruggengraat. Het kan een wonder worden genoemd dat hij het tot drummer had gebracht. En dan ook nog tot een hele goede, die bewondering oogstte bij vele bandleiders en inspiratiebron was voor andere drummers. Hij had een Bigband en zij, Ella, zong bij hem en in de korte tijd die hem was gegeven had hij gezorgd voor haar grote doorbraak.

Een doorbraak die pas echt kwam met wat oorspronkelijk een oud kinderliedje was, ouder dan Anna want het dateerde uit 1879. Het werd gezongen door in een cirkel dansende kinderen, waarbij beurtelings een kind een zakdoek liet vallen, die dan door een ander werd opgeraapt. Het kind dat de zakdoek opraapte liep vervolgens achter de ander aan en mocht deze dan kussen. Als dat werd geweigerd dan moest die ander zeggen wie zijn of haar geliefde dan wel was.

Een soort van ‘Zakdoek leggen, niemand zeggen, Kukeleku zegt onze haan’:

A-tisket a-tasket

A green and yellow basket

I wrote a letter to my love

And on the way I dropped it,

I dropped it,

I dropped it,

And on the way I dropped it.

A little boy he picked it up and put it in his pocket

In de tijd waarin half Europa ‘moord en brand’ schreeuwde, zong heel Amerika een kinderliedje. Een kinderliedje waarmee Ella Fitzgerald tien weken als nummer één op de Billboard-hitlijst stond.

Na Chicks dood stond zij nog een tijdje met zijn orkest op het podium en begon zij met solo-opnames. Vier jaar later zou de band ter ziele gaan en zou zij onder meer gaan samenwerken met The Ink Spots  en Louis Armstrong.

(wordt vervolgd)

nnn

ANNA'S JAREN (83) - Geschuffeld

Het ging vrijwel gelijk op. Terwijl de dreiging in Europa met de dag groeide, werd de stemming in Nederland steeds nerveuzer. Import en export liepen sterk terug. Werkloosheid nam toe en de bevolking raakte kriegelig door de toenemende Roomse invloed in de politiek. Duitsland maakte aanstalten om Tsjecho-Slowakije aan te vallen met de bedoeling Sudetenland te heroveren. Om oorlog te voorkomen accepteerden Engeland en Frankrijk in het Verdrag van München dat Hitler Sudetenland bezette. Mussolini had het initiatief daartoe genomen en alleen Winston Churchill  protesteerde fel. Maar Engeland en Frankrijk waren twintig jaar na de Eerste Wereldoorlog nog te zwak om een eventuele oorlog aan te kunnen, terwijl in Duitsland de oorlogsindustrie op volle toeren draaide. De poging van de Engelse minister-president Chamberlain om in München de wereldvrede te redden werd door de nazi’s dan ook gezien als een bewijs van die zwakte. Dat de Italiaanse fascisten langzamerhand de nazistische rassentheorieën overnamen werd door de nazi’s daarbij ook nog eens gevoeld als steun in de rug.

Velen waren door de laatste ontwikkelingen al in de meest ellendige situatie geraakt en de wanhoop nabij. Maar hoe wanhopig moet je niet zijn in zo’n periode, als zelfmoordgedachten je door het hoofd blijven spelen en je zover brengen dat je een revolver aanschaft?  En hoe paranoïde moet weer een ander niet zijn om in de uit de hand gelopen gevolgen van die treurige beslissing een samenzwering te zien?  Of was het wederom een vooropgezette komedie van het nazi-gajes toen nu Goebbels op zijn beurt schreeuwde dat het niet het werk was van een enkeling maar het begin van een joodse samenzwering. Hij deed dat in navolging van Göring die na de brandstichting door Van der Lubbe schreeuwde dat het om een samenzwering te doen was, en van Hitler die na kritiek door zijn vriend Röhm, tot dezelfde conclusie kwam, wat toen uitmondde in de ‘Nacht van de lange messen’.

(Foto Wikipedia)

Het was de deplorabele Herschell Grynszpan, een jonge Poolse Jood, illegaal bij zijn oom in Parijs wonend, die in zijn wanhoop een revolver had gekocht. Hij had een meer dan rottige schooltijd in Duitsland achter de rug doordat docenten en leerlingen hem het leven moeilijk maakten. De gedachte aan zelfmoord kwam echter pas bij hem op nadat een berichtje van zijn zusje hem had bereikt. Zij was met de rest van de familie naar Polen gedeporteerd en zij zouden het niet lang meer kunnen volhouden, schreef het arme kind. Verscheurd door twijfels besloot hij uiteindelijk niet te kiezen voor zijn eigen dood maar voor die van een Duitser. Hij koos voor wraak en wist de Duitse ambassade binnen te komen waar hij ambassadesecretaris Ernst vom Rath  doodschoot. Hij vluchtte niet na zijn daad en kwam in een Franse gevangenis terecht, waar de nazi’s hem snel zouden opsporen nadat zij Frankrijk hadden bezet. Hij zou in een kamp terechtkomen waar hij aan het eind van de oorlog zou sterven.

Uiteraard grepen de nazi’s de gebeurtenis aan om in alle hevigheid te reageren en het nieuws over de aanslag ging de wereld rond. Goebbels kreeg zijn zin en opgehitste Duitsers gingen in München de straat op om wraakacties te beginnen. Hitler besloot om deze niet te verijdelen en Goebbels brulde tegen zijn toehoorders dat zij geen genade zouden tonen en er gingen zelfs officiële bevelen tot geweld uit.

Niet lang daarna sloegen de vlammen uit een synagoge en begon datgene wat Lindbergh had doen besluiten toch maar geen huis te zoeken in Duitsland.

De Kristallnacht.

Door het gehele land gingen nu zowel soldaten als burgers en partijbonzen de straat op en begonnen zij hun liederlijke orgie van geweld, brandstichting, verkrachting, plundering en moord. Na de eerste dag motiveerde radio Berlin de Duitsers nog meer uit de kast te halen en daarop namen zelfs Stormtroepen de leiding bij het geweld. Toch werd Hitler nog even kwaad om de gebeurtenissen, de verkrachtingen bevielen hem niet, die waren in strijd met de rassenwet van de nazi’s, die ariërs verbood gemeenschap te hebben met Joden.

Was die vent nou op z’n Rotterdams gezegd geschuffeld of niet?

Hitler besliste in elk geval dat het genoeg was. Voorlopig althans, hij had immers alweer andere plannen.

(wordt vervolgd)

nnn

ANNA'S JAREN (82) - Juichen en juichen is twee

Het was inmiddels 1938, het jaar dat in New York begon met een concert door Benny Goodman in de Carnegie Hall, de tempel van klassieke muziek. Aanvankelijk was er dan ook veel weerstand tegen dit optreden maar Goodman werd door het publiek toegejuicht en het concert bezorgde de jazz een betere reputatie.

In Oostenrijk waren het de Duitse troepen die uitbundig werden toegejuicht. Toen zij het land binnentrokken dansten en zongen er mensenmenigten, er werd ‘Sieg Heil’ geroepen en er klonk anti-semitisch geschreeuw alom. Zelfs de Duitsers hadden zoveel enthousiasme niet verwacht, hoewel er ook niet op weerstand van enige betekenis was gerekend.  Oostenrijkse nazi’s hadden immers al geruime tijd de voeten stevig aan de grond en waren hun positie op de bekende manier -  met geweld en intimidatie -  aan het verbeteren. Hermann Göring had de zittende kanselier onder druk gezet om zich te laten vervangen door de Oostenrijkse nazileider Arthur Seyss-Inquart.  Die had meteen na zijn aanstelling, zoals de jongens met elkaar hadden afgesproken, een telegram verzonden waarin Duitsland wordt gevraagd het leger te zenden ‘om vrede en veiligheid te brengen en bloedvergieten te voorkomen’. Op 13 maart propageerde Seyss-Inquart de Anschluss van Oostenrijk bij nazi-Duitsland, waarna het de provincie Ostmark werd genoemd en Hitler Seyss-Inquart tot rijksstadhouder benoemde. Daarna maakte Hitler in hoogst eigen persoon een triomfantelijke intocht en liet hij zich weldra zien in Wenen. Of hij ook nog een beleefdheidsbezoekje bracht aan de kunstacademie is niet bekend. In de kerken werd gedankt dat deze revolutie zo fraai was verlopen, zonder bloedvergieten.

Dat was iets te vroeg gejuicht, want vrijwel onmiddellijk hierna werden duizenden Oostenrijkers gegrepen en in de cel gesmeten. Het inmiddels bekende rijtje communisten, Joden, journalisten en anti-nazi’s.

De Anschluss werd nog even bevestigd door middel van een referendum en daarbij kon je maar beter niet tegenstemmen, want dan zag het er niet goed voor je uit. Ruim 99 procent stemde dan ook voor. Evenwel blijft het de vraag of dat percentage zonder dreiging van bovenaf nou echt zo veel minder zou zijn geweest. Oostenrijk wilde gewoon niets liever en Oostenrijker van geboorte Hans Albin Rauter, een extreemrechtse antisimiet die het tot SS-generaal had gebracht, stond al klaar om voor Wenen lid van de Duitse Rijksdag te worden.

Seyss-Inquart en Rauter, niet alleen Oostenrijk, maar ook Nederland zou nog veel plezier aan hen beleven.

(Foto Wikipedia)

Voor Rotterdam kon het even niet op, want Beb van Klaveren werd Europees kampioen middengewicht en 1938 was ook nog het jaar van de Nieuw Amsterdam, op 28 mei keerde het vlaggenschip van de Holland Amerika Lijn terug van de eerste tocht naar New York, Zuid liep uit. Voor de verfraaiing van de trots van Rotterdam waren zeventig architecten en kunstenaars ingeschakeld, waaronder de gerenommeerde J.J.P. Oud. Zijn aandeel in het interieur beviel de directie van de HAL dermate dat hij vervolgens opdrachten kreeg voor de passagiersaccommodatie van de schepen Noordam en Zaandam. Het vlaggenschip was het eerste transatlantische passagiersschip waarop alle hutten een toilet plus een bad of douche hadden. Daarmee was de boot beter geoutilleerd dan de woningen van de Rotterdamse arbeiders, die wel voor het overgrote deel over een toilet beschikten maar op een douche nog twintig jaar of langer moesten wachten. De boot werd dan ook al snel de ‘bontjassenschuit’ genoemd.

Later, juist toen Duitsland Nederland binnenviel, voer het schip in de Amerikaanse wateren, op weg naar Singapore. Daar werd het in opdracht van de Engelse regering omgebouwd tot troepentransportschip en zou het meer dan 300.000 soldaten gaan vervoeren, tot  zesduizend man per keer in plaats van de twaalfhonderd passagiers waarvoor het schip was bedoeld.

In 1938 werd ook nog door een fusie tussen twee bedrijven de oprichting  van het semi-overheidsbedrijf De Nederlandse Spoorwegen een feit, kwam de eerste uitzending van de AVRO-quiz ‘Hersengymnastiek’, verscheen het eerste nummer van Margriet en kregen Jan en Rieka hun eerste zoon. Dat was ik, ik kan het verder ook niet helpen.

(wordt vervolgd)

nnn

ANNA'S JAREN (81) - Een man met charmes

De in 1896 in Batavia geboren Dirk Hannema  was een man met een grote passie voor kunst. Een deftige, wat stugge man, maar hij had ontegenzeggelijk ook zijn charmes. Nog voor hij zijn studie had afgerond werd hij benoemd tot assistent van wetenschappelijk medewerker en directeur Frederik Schmidt Degener van Museum Boijmans-Van Beuningen. Toen Schmidt Degener na korte tijd vertrok naar het Rijksmuseum in Amsterdam nam Hannema zijn plaats in en dat had grote gevolgen. Hannema transformeerde het museum van een in het oude Schielandshuis gevestigde beperkte verzameling tot een modern en fraai gehuisvest museum met een kwalitatief hoogstaande collectie en een internationale reputatie. De gemeente Rotterdam had het Land van Hoboken gekocht en Hannema kreeg het voor elkaar dat hij hier een nieuw museum mocht bouwen. Hij pakte de zaak grondig aan. Voor het zover was dat er gebouwd ging worden had hij met stadsarchitect Adrianus van der Steur  vele studiereizen gemaakt naar oude en nieuwe musea in Europa. 

(Foto Wikipedia)

Het uiteindelijke resultaat was er dan ook naar. Er kwam een prachtig gebouw, ontworpen door Van der Steur, dat weliswaar door de behoudende vormgeving en toepassing van traditionele materialen niet tot het Nieuwe Bouwen kan worden gerekend maar als museum, niet in het minst door de smaakvolle latere uitbreidingen, nog tot op heden schitterend voldoet.

Met een ongekende inzet wist Hannema de collectie te brengen op een niveau dat een wereldstad waardig is. Bij de havenbaronnen had hij met zijn charmes veel weten te bereiken om de collectie te kunnen uitbreiden. Zijn passie bracht hem zover dat hij zelf gekochte schilderijen aan het museum schonk. De opening van het nieuwe gebouw in 1935 gebeurde met een grote tentoonstelling gewijd aan Johannes Vermeer, de kunstenaar waarvoor Hannema grote belangstelling had. Door deze en navolgende tentoonstellingen verwierf Hannema internationaal aanzien, zijn betekenis voor de stad was zonder meer groot.

Maar helaas, hij ging in de fout.

De Vermeer-tentoonstelling was volgens Hannema uniek met honderddertig schilderijen, geleend van de grote musea in de wereld, waaronder vijftien stukken van de meester.  Maar helaas, van die vijftien 'Vermeers' bleken er zes helemaal geen Vermeer te zijn. Maar dat was nog niet alles. Met de bevriende Bredius bejubelde hij twee jaar later de echtheid van de ‘Emmaüsgangers’, zij zagen er beiden een vroege Vermeer in. Het doek werd prompt gezien als van zo’n grote nationale betekenis dat het Ministerie het in het Rijksmuseum wilde zien hangen, zo’n regionaal museum als Boymans was echt te min. Maar Hannema was iedereen te slim af, hij had havenbaron Van Beuningen al zo ver weten te krijgen om het schilderij voor het toentertijd fabelachtige bedrag van 540.000 gulden te kopen en in bruikleen aan het museum te geven. Ter gelegenheid van het veertigjarig jubileum van koningin Wilhelmina organiseerde Boymans de grote tentoonstelling ‘Meesterwerken uit vier eeuwen’ met als hoogtepunt de recent verworven ‘Emmaüsgangers’. En er zouden later nog meer zogenaamde Vermeers op advies van Hannema naar verzamelaars en musea gaan.

De door de kritieken gefrustreerde Van Meegeren bleef zijn mond houden, hij vond het eigenlijk ook nog eens helemaal niet verkeerd goed geld te verdienen aan een wereld van onnozele kunstliefhebbers. En daarin had hij groot gelijk, onnozel waren zij die meenden de lelijke falsificaties door Van Meegeren als absolute topstukken te zien; een fout die de onbevangen kijker eigenlijk nauwelijks kan maken.

(‘Hé kijk, de keizer loopt in zijn blootje!’)

Al met al zou voor zowel Hannema als voor Van Meegeren de oorlog, en niet minder de periode vlak erna, nog heel wat in petto hebben.

(wordt vervolgd)

nnn

ANNA'S JAREN (80) - Hypermodern verouderd

Hij zon op wraak. Doordat hij wel veelzijdig was en excelleerde op het gebied van portretschilderen, was hij er van overtuigd dat hij een groot schilder was en kon hij het slecht verkroppen dat er maar weinigen zijn mening deelden. Omdat hij door  kunstcritici constant werd vernederd, zij noemden zijn werk prulleboel, besloot hij hen te grazen te nemen en zette hij zich aan het vervaardigen van een valse Vermeer, ‘De Emmaüsgangers’. Zijn plan was om na de euforie die door de ontdekking van het schilderij zou ontstaan te onthullen dat het een vervalsing betrof. Hij hoopte daarbij vooral de Vermeer-kenner bij uitstek, dr. Abraham Bredius  te zullen treffen.

Bij het vervaardigen van het schilderij ging hij niet over een nacht ijs, hij kocht beschilderde doeken uit Vermeers tijd, die als ondergrond moesten dienen, maakte zelf verf zoals het in die tijd gebeurde en gebruikte penselen die ook Vermeer gebruikt zou kunnen hebben.

Met behulp van fenol en formaldehyde, de grondstoffen voor bakeliet, wist hij de verf schijnbaar de harding van eeuwen te geven en door het rollen van het doek nam het verfoppervlak het craquelé van de oude ondergrond over, wat ook nog eens ingewassen met zwarte inkt, een eeuwenoud uiterlijk aan het schilderij gaf. 

Maar zorgvuldig uitgaan van het juiste doek, verf vervaardigen op antieke wijze, oude penselen gebruiken en dan zwarte inkt in de craquelures en bakeliet door de verf? 

Mijn eerste camera, van bakeliet
(begin jaren vijftig).
Bij de vervaardiging van bakelieten
producten werd de vormgeving
sterk bepaald door de mogelijkheden
die de mallen boden.
Mede daardoor is dit apparaatje
voor mij een ontroerend object.
(Foto Dirk van Eijk)

Bakeliet is een door de scheikundige Baekeland in 1909 gepatenteerd materiaal, dat wordt beschouwd als de eerste volledig synthetische kunststof en dat ten tijde van de creatie van ‘De Emmaüsgangers’ al op geruime schaal werd toegepast, onder andere in de lelijke zwarte stopcontacten die tot ver na de oorlog nog in woningen aanwezig waren. Maar er waren ook al fraaie toepassingen in de behuizing van camera’s en radio’s in gebruik; telefoons werden van bakeliet vervaardigd  en luidsprekers en fruitschalen werden geheel in het materiaal uitgevoerd. En Van Meegeren maakte met dat hypermoderne materiaal zijn schilderij ‘oud’.

De perfectionering van deze technieken had hem enkele jaren gekost maar in 1937 kon hij dan zijn ‘Vermeer’ geheel tot eigen tevredenheid concipiëren. Hoe perfect ook, door de geavanceerde onderzoekstechnieken van tegenwoordig zou in een mum van tijd kunnen worden aangetoond dat er van een origineel werk geen sprake is. Wat trouwens ook nog wel eens gewoon zou kunnen blijken voor wie er met onbevangen blik naar kijkt. Maar toen presenteerde een met Van Meegeren bevriende advocaat het werk aan Bredius; hierdoor meteen een beklagenswaardig man omdat hij vrijwel onmiddellijk zijn vaak verkondigde stelling zag bevestigd, dat er nog onontdekte Vermeers moesten bestaan. Hoewel er ook toen al experts waren die de echtheid van het werk betwijfelden, werden de Nederlandse kunstkenners overtuigd door de autoriteit van Bredius, de kenner bij uitstek van zeventiende-eeuwse schilderkunst. Zijn oordeel was immers al sinds heugenis maatgevend wanneer de vraag zich voordeed of een veronderstelde Rembrandt of Vermeer echt was. Van Meegeren had met de advocaat als tussenpersoon een meer dan slimme zet gedaan. De man, Mr. G.A.Boon, was een persoon van aanzien, had een positie als rechter bekleed en was lid geweest van de Tweede Kamer. En het mooist van alles was dat hij totaal geen verstand had van kunst. Vriend Van Meegeren had hem wijs gemaakt dat het schilderij uit de collectie van een in geldnood verkerende adellijke Italiaanse kwam. Dat moest geheim blijven, omdat de Italiaanse wetgeving export niet toestond. Er zouden nog weleens meer schilderijen kunnen opduiken, had hij er nog aan toegevoegd, leuk voor later. Beetje vreemd eigenlijk dat de onberispelijke Boon daarin niets onrechtmatigs ontdekte.

Bredius had vernomen dat Boon een alom gerespecteerd man was en tuinde erin, met open ogen. De schilder genoot van zijn succes en stapte af van zijn oorspronkelijke bedoeling om de fraude te onthullen, geldzucht maakte zich zo sterk van hem meester dat hij niet meer in staat was de gevolgen van zijn beslissing te overzien.

(wordt vervolgd)

nnn

ANNA'S JAREN (79) - De wraak van de kunstenaar

Rood, wit, blauw. Dat was het en dat bleef het, Nederland legde de kleuren van de vlag officieel vast in een Koninklijk Besluit. Het historisch gezien onjuiste oranje, blanje, bleu werd gehanteerd door de NSB, die bij de kamerverkiezingen tot verrassing van Colijn slechts vier zetels kreeg. Toch nog vier teveel zou je zeggen maar er was op een veel slechter resultaat gerekend.

In Engeland was koning George VI gekroond, in Parijs de Wereldtentoonstelling geopend en in Rotterdam het Feijenoordstadion. Met hulp van havenbaron Van Beuningen was het gelukt dit bouwwerk met 65.000 plaatsen te verwezenlijken. De Rotterdammers hadden weer iets om groos op te zijn en Rieka kreeg er werk, in het restaurant. Rotterdammer Jan was dubbelgroos.

De Duitsers hadden inmiddels al groots werk verricht, het eerste bombardement op burgers in Europa was dankzij hen een feit. In Spanje woedde de Burgeroorlog en om de Basken, die aan de kant van de republikeinen vochten, klein te krijgen bombardeerden de Duitsers met Italiaanse steun hun stadje Guernica. Omdat schuilkelders niet bestand waren tegen de vele zware bommen vluchtten inwoners naar de velden om de stad, waar de Heinkel-eskaders schoten op mannen, vrouwen en kinderen. Brandende koeien, paarden en schapen renden rondom getroffen mensen tot de dood er op volgde.

De aanval was samen met de Spaanse nationalisten gepland. Hermann Göring zag het bombardement als een kans om zijn nieuwe Luftwaffe te testen en de troepen van Franco bezetten vervolgens de stad. 

Picasso maakte kort erna het beroemde schilderij ‘Guernica’, misschien wel zijn indrukwekkendste en zeker wel bekendste werk, dat de Wereldtentoonstelling nog haalde en op zijn beurt een inspiratiebron vormde voor het gelijknamige muziekstuk van Leonardo Balaha.

Ventilatiegebouw
van de Maastunnel
(foto Wikipedia)

Rotterdam liep weer eens voorop toen in juni 1937 werd begonnen met de bouw van de Maastunnel. Niet alleen de eerste verkeerstunnel in Nederland, de tunneltraverse die door de stad toegang geeft tot de tunnel was daarbij de eerste stadsautoweg. Een verbetering waar de Rotterdammers naar uitkeken en het bouwproject was het doel van menige zondagswandeling maar toch vormde de komst van een tunnel zeker niet de enige gespreksstof. Die tunnelbouw, dat kwam wel goed voor de Rotterdammers. Er was ook nog een geheel andere gebeurtenis die volop publieksaandacht kreeg. Meer dan tien jaar later kon je Anna en de anderen nog wel eens zien grinniken om wat zij noemden ‘de wraak van de kunstenaar’.

Die kunstenaar was de in Frankrijk wonende Nederlandse kunstschilder Han van Meegeren. Hij schilderde in een stijl van eeuwen terug. De reproductie van een heel bekend werk van zijn hand, het ‘Hertje’, bleef nog lang een favoriete wandversiering in veel Nederlandse huiskamers. Met zijn niet te onderschatten gevoel voor marketing had hij de verkoop van het ‘Hertje’ op gang gebracht door het verhaal de wereld in te helpen dat het poserende beestje aan prinses Juliana toebehoorde. Het ‘Hertje’ is niet meer dan een weliswaar vaardig gemaakte, maar zoetsappige tekening, geconcipieerd in de tijd dat Picasso met zijn ‘Les demoiselles d’Avignon’ de geboorte van het kubisme al ruimschoots had aangekondigd. En bovendien met zijn ‘Guernica’ ook nog eens een vlammend protest had gecreëerd.

In de tijd ook dat Ossip Zadkine, de man die later voor Rotterdam het beeld ‘De verwoeste stad’ zou maken, al kubistische principes in de beeldhouwkunst toepaste; in de tijd ook dat het futurisme al lang van zich deed spreken, en onder meer de geboorte van abstracte kunst op handen was; Piet Mondriaan zou al snel met zijn geometrisch werk aan de gang gaan. Kortom, kunsthistorisch gezien gebeurde er nogal wat maar Van Meegeren vond moderne kunst bedrog en ging niet gebukt onder een lage dunk van zichzelf en zijn artistieke niveau. Zijn hertje was het helemaal, vond hij. En de critici ontbrak het aan verstand.

(wordt vervolgd)

nnn

ANNA'S JAREN (78) - Spectaculaire act van vermeende saboteur

(Wikipedia)

De ramp met de Hindenburg. Was het sabotage of  was het een ongeluk? Weer zo’n vraag die vaak werd gesteld en nog jarenlang gespreksstof vormde. Het was een tijd van groeiende internationale spanning en uit vrees voor een internationaal incident waagden zowel de Amerikaanse als de Duitse autoriteiten zich er niet aan om de mogelijkheid van sabotage te onderzoeken. Dat gaf uiteraard juist voeding aan geruchten in Duitsland. Er zou zijn gesaboteerd om de Duitse nazipartij in een kwaad daglicht te stellen.

De Hindenburg, de trots van Hitler en zijn nazi’s, was de grootste zeppelin ooit gebouwd, genoemd naar de Duitse veldmaarschalk en latere Rijkspresident Paul von Hindenburg. Het luchtschip zou aanleggen in de marinehaven Lakehurst in de Amerikaanse staat New Jersey na een goed verlopen vlucht, die drie dagen had geduurd, dat ding vloog niet sneller dan 140 kilometer per uur. Die tijdsduur was overigens geen straf voor de 97 mensen aan boord want het verblijf werd veraangenaamd door de aanwezigheid van een bibliotheek, een luxe eetzaal en een fraaie lounge. Brede wandelgangen met grote ramen boden de passagiers een schitterend uitzicht.

Kapitein Max Pruss had het schip voor de landing nog geruime tijd rondjes laten vliegen tot het noodweer boven New Jersey enigszins was verminderd. Nabij de afmeermast werden de motoren stilgezet en de ankerkabels uitgeworpen. Dat was meteen het moment dat de aanwezige mensenmassa een goed heenkomen zocht, want plotseling was de buik van het luchtschip vuurrood geworden en kwamen er vlammen uit het staartdeel. Enkele passagiers en bemanningsleden sprongen via ramen en deuren uit het luchtschip voordat het de grond raakte. Op meer dan twintig kilometer afstand waren de explosies te horen. Op de grond kon nog een aantal passagiers worden gered. Een reeks gebeurtenissen die plaats vond in iets meer dan een halve minuut en 36 mensen het leven kostte.

Radioreporter Herbert Morrison gaf half huilend een ooggetuigenverslag, dat in heel Amerika op de radio was te horen en legendarisch is geworden.

‘O, die arme mensen!’

De immigrant Joseph Späh, die in Amerika het beroep uitoefende van acrobaat en zich daar Ben Dova noemde, trad op in bloedstollende acts en was beroemd geworden door in New York op de dakrand van een wolkenkrabber te balanceren. Hij was aan boord van de Hindenburg en overleefde de ramp dankzij zijn fysieke kwaliteiten. Hij klom uit een raam van het brandende luchtschip en hield zich vast tot de zeppelin de grond dicht genoeg naderde om eraf te kunnen springen. Meteen werd hij door sommigen aangezien als saboteur. Hij zou degene zijn die de nazi’s wou treffen.

Later onderzoek heeft uitgewezen dat er van sabotage geen sprake was. Er was een kabel geknapt en die had een van de waterstofzakken bij de staart open gescheurd waardoor het luchtschip uit balans raakte. Toen daarna de ankerkabels de afmeermast raakten werd de tijdens het noodweer opgehoopte statische elektriciteit naar de aarde geleid. Een vonk die daarbij ontstond, ontstak de vrijkomende waterstof.

En dat had nou toch net niet hoeven gebeuren als de tijden beter waren geweest, want het luchtschip was oorspronkelijk gebouwd om te worden gevuld met onbrandbaar helium. Alleen de Verenigde Staten produceerde hiervan voldoende hoeveelheden. Maar Amerika zou hebben geweigerd helium te leveren om te voorkomen dat het voor militaire doeleinden zou worden gebruikt. Of dat werkelijk zo is, blijft de vraag. Het kan ook gewoon een geldkwestie zijn geweest, helium was aanmerkelijk duurder dan waterstof.

De ramp met de Hindenburg was op 6 mei 1937. Juliana en Bernhard waren op dat moment al weer vier maanden getrouwd en in tegenstelling tot Rieka had Juultje wel een peperdure bruidsjurk gedragen en was het bruidspaar wel op huwelijksreis gegaan. Bernhard had Juliana meegenomen naar de grote Europese steden en haar laten kennismaken met een tot dan toe voor haar onbekend mondain leven en het neusje van de zalm op modegebied. Hij kon dat gemakkelijk doen want in tegenstelling tot Jan had Bernhard inmiddels best wel een aardig inkomen.

(wordt vervolgd)

nnn